3820 หลักการออกแบบฐานรากแผ่? การออกแบบและการเลือกใช้?
คู่มืองานวิศวกรรม: หลักการออกแบบและการเลือกใช้ “ฐานรากแผ่” (Spread / Shallow Footing)
1. ฐานรากแผ่ คืออะไร? และหลักการทำงานพื้นฐาน
ฐานรากแผ่ (Spread Footing / Shallow Foundation) คือ โครงสร้างส่วนล่างสุดของอาคารที่ทำหน้าที่ ถ่ายเทน้ำหนักบรรทุกจากโครงสร้างส่วนบน (Dead Load + Live Load) ลงสู่ชั้นดินรองรับใต้อาคารโดยตรง โดยไม่ต้องใช้เสาเข็มเป็นตัวช่วยพยุง
หลักการทำงานสำคัญคือการขยายก้นฐานรากให้มีขนาดกว้างพอ เพื่อ กระจายหน่วยแรงกดลงสู่ชั้นดิน ให้ดินสามารถรองรับน้ำหนักได้อย่างปลอดภัยโดยไม่เกิดการวิบัติจากการเฉือน (Bearing Capacity Failure) หรือเกิดการทรุดตัวที่มากเกินไป
2. หลักการออกแบบและข้อกำหนดทางวิศวกรรม (ตามกฎกระทรวง พ.ศ. 2566)
การออกแบบฐานรากแผ่ต้องปฏิบัติตามมาตรฐานวิศวกรรมโครงสร้างและ กฎกระทรวง กำหนดฐานรากของอาคารและพื้นดินที่รองรับอาคาร พ.ศ. 2566 โดยมีเกณฑ์สำคัญดังนี้:
- ระดับความลึกในการฝังฐานราก (Foundation Depth):
- ต้องฝังลึกลงในดินจากระดับผิวดินถึงระดับต่ำสุดของฐานราก ไม่น้อยกว่า 1.00 เมตร เพื่อป้องกันการสไลด์/เคลื่อนตัวของดินผิวดิน และหลีกเลี่ยงชั้นดินที่มีการพองตัวหรือหดตัวตามฤดูกาล (ยกเว้นกรณีวางอยู่บนชั้นหินสดที่ได้รับการยกเว้น)
- ความหนาของตัวฐานราก (Footing Thickness):
- ความหนาของคอนกรีตฐานรากแผ่ต้อง ไม่น้อยกว่า 0.20 เมตร เพื่อให้มีความแข็งเกร็ง (Rigidity) เพียงพอ และป้องกันการวิบัติจากแรงเฉือน (Punching Shear / One-way Shear)
- ข้อกำหนดชั้นดินรองรับและการถ่ายกระจายแรง:
- ฐานรากต้องวางอยู่บนชั้นดินชนิดเดียวกันที่มี ความหนาต่อเนื่องเพียงพอ
- หากชั้นดินใต้อาคารมีความหนาน้อยกว่า 2 เท่าของมิติที่กว้างที่สุดของตัวฐานราก วิศวกรต้องคำนวณแผ่กระจายหน่วยแรงลงสู่ชั้นดินถัดไป เพื่อให้แน่ใจว่าดินชั้นล่างรับน้ำหนักได้ปลอดภัย
- การวางฐานรากบนดินเดิมและดินถม:
- ฐานรากแผ่ต้อง วางบนชั้นดินเดิม เป็นหลัก หากจำเป็นต้องวางบนดินถมหรือดินเดิมปนดินถม ต้องผ่านการวิเคราะห์และตรวจสอบโดยวิศวกรเพื่อป้องกันปัญหาการทรุดตัวหรือเอียงตัวเกินมาตรฐาน
- ระยะห่างกรณีพื้นที่เชิงลาดและระดับความลึกต่างกัน:
- วางบนเชิงลาด: ระยะทางราบจากขอบฐานรากต้องไม่น้อยกว่า 1.50 เท่าของความกว้างฐาน (อย่างน้อย 1.50 เมตร) และระยะทางดิ่งไม่น้อยกว่า 0.80 เมตร
- วางใกล้ฐานรากข้างเคียงที่มีระดับลึกต่างกัน: ต้องรักษาระยะห่างตามอัตราส่วนระยะทางราบต่อระยะทางดิ่ง 2 : 1 (สำหรับดิน) และ 1 : 1 (สำหรับหิน)
- หน่วยแรงแบกทานที่ยอมให้อ้างอิง (Allowable Bearing Capacity):
- หากไม่มีรายงานการสำรวจดิน ให้ใช้น้ำหนักบรรทุกปลอดภัยตามประเภทดิน เช่น ดินดาน/กรวดแน่น ไม่เกิน 20 ตัน/ร.ร.ม. (200 kPa), ดินเหนียวแข็ง/ทรายแน่น ไม่เกิน 10 ตัน/ร.ร.ม. (100 kPa)
- หากคำนวณหรือทดสอบกำลังรับน้ำหนักประลัย (Ultimate Bearing Capacity) ให้ใช้หน่วยแรงแบกทานยอมรับได้ ไม่เกินร้อยละ 33 (33%) ของกำลังสูงสุดที่ได้
- หากใช้หน่วยแรงแบกทานเกิน 200 kPa (20 ตัน/ตร.ม.) กฎหมายกำหนดให้ต้องทำการทดสอบด้วยแผ่นเหล็กรับน้ำหนัก (Plate Bearing Test)
- ระยะหุ้มคอนกรีตเสริมเหล็ก (Concrete Covering):
- การเทคอนกรีตหล่อติดกับดินโดยตรง ต้องรักษาระยะหุ้มเหล็กเสริมขั้นต่ำ 7.5 เซนติเมตร (75 มม.) เพื่อป้องกันเหล็กเสริมทำปฏิกิริยากับความชื้นและสารเคมีในดินจนเกิดสนิม
3. การเลือกใช้ประเภทฐานรากแผ่
วิศวกรจะเลือกประเภทของฐานรากแผ่ตามระยะห่างเสา น้ำหนักบรรทุก และสภาพพื้นที่ ดังนี้:
- ฐานรากแผ่เดี่ยว (Isolated Footing):
- รองรับเสาเพียง 1 ต้นต่อ 1 ฐาน เป็นประเภทที่นิยมที่สุดสำหรับบ้านพักอาศัยทั่วไป
- ฐานรากแผ่ร่วม (Combined Footing):
- รองรับเสาตั้งแต่ 2 ต้นขึ้นไปบนฐานเดียวกัน ใช้ในกรณีเสาอยู่ใกล้กันมากจนฐานแผ่เหลื่อมทับกัน
- ฐานรากตีนเป็ด / ฐานรากชิดเขต (Eccentric / Strap Footing):
- ใช้บริเวณริมเขตที่ดินที่ไม่สามารถขยายก้นฐานออกไปนอกเขตได้ โดยมีคานดึงรั้ง (Strap Beam) ยึดถ่ายแรงเข้าสู่เสาต้นใน
- ฐานรากต่อเนื่อง (Strip / Wall Footing):
- วางยาวเป็นแนวต่อเนื่องเพื่อรองรับคานคอดิน หรือกำแพงรับน้ำหนัก (Bearing Wall)
- ฐานรากแผ่น / ฐานรากแพ (Mat or Raft Foundation):
- เป็นเทพื้นคอนกรีตเสริมเหล็กขนาดใหญ่แผ่นเดียวครอบคลุมเต็มพื้นที่ใต้อาคาร เหมาะสำหรับอาคารที่ต้องการกระจายน้ำหนักอย่างสม่ำเสมอเต็มผืนดิน
4. เมื่อไหร่ควรเลือกใช้ “ฐานรากแผ่”?
- สภาพชั้นดิน: เหมาะอย่างยิ่งกับพื้นที่ที่มี ชั้นดินแข็ง ดินดาน ดินลูกรังแน่น หรือชั้นหิน อยู่ตื้นใกล้ผิวดิน (เช่น พื้นที่โคก ดอน เชิงเขา ในภาคเหนือ ภาคอีสาน และภาคใต้)
- ประเภทอาคาร: เหมาะสำหรับ บ้านชั้นเดียว บ้าน 2 ชั้น หรืออาคารขนาดเล็ก ที่มีน้ำหนักกดลงเสาไม่สูงมาก
- ความคุ้มค่า: ช่วยประหยัดค่าใช้จ่ายด้านเสาเข็มและลดระยะเวลาการก่อสร้างได้อย่างมาก
(ข้อควรระวัง: ไม่ควรใช้ฐานรากแผ่ในพื้นที่ดินอ่อน เช่น กรุงเทพฯ ปริมณฑล หรือพื้นที่ลุ่มแม่น้ำ เพราะจะเสี่ยงต่อการเกิดปัญหาอาคารทรุดตัวดึงรั้งจนแตกร้าวรุนแรง)
สรุปท้ายบทความ
ฐานรากแผ่ เป็นระบบฐานรากที่มีประสิทธิภาพและประหยัด เหมาะสำหรับพื้นที่ก่อสร้างที่มี ชั้นดินแข็งอยู่ตื้น การออกแบบจำเป็นต้องผ่านการคำนวณกำลังแบกทานของดิน (Bearing Capacity) อย่างละเอียด โดยกำหนดให้ ตัวฐานรากมีความหนาไม่น้อยกว่า 0.20 เมตร และฝังลึกจากผิวดินไม่น้อยกว่า 1.00 เมตร (ตามกฎกระทรวง พ.ศ. 2566) พร้อมวางบนชั้นดินเดิมที่หนาต่อเนื่องเพียงพอ เพื่อให้การถ่ายเทน้ำหนักบรรทุกเป็นไปอย่างมั่นคง ปลอดภัย และป้องกันปัญหาการทรุดตัวของอาคารในระยะยาว
🏠 “TPN ภูมิสยาม” ออกแบบฐานรากให้ฟรีสำหรับงานบ้าน และแนะนำปรึกษาฟรีที่ไลน์ @bhumisiam
หากคุณกำลังวางแผนสร้างบ้านใหม่ ต่อเติมอาคาร หรือต้องการคำนวณการรับน้ำหนักของดินในพื้นที่ สามารถรับบริการวิเคราะห์และ ออกแบบฐานรากสำหรับงานบ้านฟรี! โดยทีมวิศวกรผู้เชี่ยวชาญ แอดไลน์เข้ามาพูดคุยได้ที่ ไลน์ @bhumisiam

