3818 ฐานราก (Footing) คืออะไร? มีกี่ประเภท? การออกแบบและการเลือกใช้?
ฐานราก (Footing) ถือเป็นหัวใจสำคัญที่สุดในระบบโครงสร้างวิศวกรรมก่อสร้าง เพราะทำหน้าที่เป็นตัวกลางในการรับน้ำหนักบรรทุกทั้งหมดของอาคาร แล้วถ่ายลงสู่ชั้นดินด้านล่าง หากท่าน ต้องการงานก่อสร้างที่มีคุณภาพมาตรฐานวิศวกรรมสูง มั่นคง แข็งแรง และไม่มีปัญหาอาคารทรุดเอียงในระยะยาว มีรายละเอียดทางวิศวกรรมเกี่ยวกับลักษณะ ประเภท การออกแบบ และการเลือกใช้งานฐานรากดังนี้ครับ
1. ฐานราก (Footing) คืออะไร? และทำหน้าที่อย่างไร?
ฐานราก (Footing) คือ โครงสร้างส่วนล่างสุดของอาคาร (Substructure) ที่อยู่ใต้ผิวดิน ทำหน้าที่รองรับน้ำหนักบรรทุกทั้งหมดที่ถ่ายลงมาจากเสา เสาตอม่อ หรือผนังรับน้ำหนัก ไม่ว่าจะเป็น น้ำหนักถาวรของโครงสร้าง (Dead Load) เช่น คอนกรีต อิฐ เสา คาน หลังคา และ น้ำหนักบรรทุกใช้งาน (Live Load) เช่น ผู้อยู่อาศัย เฟอร์นิเจอร์ เครื่องจักร แล้วแผ่กระจายแรงลงสู่ชั้นดินด้านล่าง หรือถ่ายผ่านเสาเข็มลงสู่ชั้นดินแข็งดานอย่างสมดุล
หน้าที่สำคัญของฐานราก:
- กระจายน้ำหนักบรรทุก: แผ่กระจายแรงกดทับจากเสาหรือผนัง เพื่อไม่ให้น้ำหนักมหาศาลกดทับลงบนพื้นที่ผิวดินจุดใดจุดหนึ่งมากเกินไป
- ป้องกันการทรุดตัวไม่เท่ากัน (Differential Settlement): ควบคุมและลดอัตราการเอียงตัวของอาคาร ป้องกันไม่ให้คาน เสา ผนัง และหลังคาแตกร้าว หรือเกิดปัญหาน้ำรั่วซึม
- ต้านทานแรงภายนอก: ยึดโครงสร้างอาคารให้อยู่กับที่ ต้านทานแรงดัด แรงเฉือน แรงยึดถอน แรงลมพายุ และแรงสั่นสะเทือนจากแผ่นดินไหว
2. ฐานรากมีกี่ประเภท?
ตามหลักวิศวกรรมโครงสร้าง ฐานรากแบ่งออกเป็น 2 ประเภทหลัก ตามลักษณะการถ่ายน้ำหนักและความลึกในการติดตั้ง (พร้อมกับระบบฐานรากสำเร็จรูป) ดังนี้:
2.1 ฐานรากตื้น / ฐานรากแผ่ (Shallow Foundation / Spread Footing)
เป็นการถ่ายน้ำหนักจากโครงสร้างลงสู่ชั้นดินระดับตื้นโดยตรง (ระดับความลึกจากผิวดินประมาณ 1.5 – 3.0 เมตร) โดย ไม่ใช้เสาเข็ม แบ่งออกเป็นรูปแบบย่อยตามลักษณะการใช้งาน:
- ฐานรากแผ่เดี่ยว (Isolated Footing): เป็นฐานรากที่รองรับเสาเพียง 1 ต้น นิยมใช้มากที่สุดในงานสร้างบ้านบนดินแข็ง
- ฐานรากร่วม (Combined Footing): เป็นฐานรากผืนเดียวที่รองรับเสาตั้งแต่ 2 ต้นขึ้นไป เหมาะสำหรับเสาที่อยู่เรียงชิดกัน หรือเสาชิดแนวเขตที่ดินที่ฐานเดี่ยวขยายล้ำไม่ได้
- ฐานรากต่อเนื่อง (Strip / Continuous Footing): ฐานรากที่ทอดตัวยาวเป็นแถบต่อเนื่อง รองรับแนวกำแพงรับน้ำหนัก (Load-Bearing Wall) หรือแนวกำแพงกันดิน
- ฐานรากแพ / ฐานรากผืนใหญ่ (Mat or Raft Foundation): แผ่นคอนกรีตเสริมเหล็กขนาดใหญ่แผ่นเดียวครอบคลุมพื้นที่ใต้ตัวอาคารทั้งหมด ทำหน้าที่กระจายน้ำหนักทั้งอาคารพร้อมกัน เหมาะกับโครงสร้างขนาดใหญ่หรือพื้นที่ที่ต้องการป้องกันการทรุดตัวต่างระดับ
- ฐานรากมีคานรัด / ฐานรากตีนเป็ด (Strap / Cantilever Footing): ใช้คานรัดยึดระหว่างฐานรากริมเขตที่ดินกับฐานรากด้านใน เพื่อดึงและสมดุลแรงเยื้องศูนย์ ไม่ให้ฐานรากริมรั้วพลิกตัว
2.2 ฐานรากลึก / ฐานรากเสาเข็ม (Deep Foundation / Pile Foundation)
เป็นฐานรากที่ใช้ เสาเข็ม (Piles) ฝังลงไปในดินเพื่อเป็นตัวกลางในการถ่ายน้ำหนักจากฐานคอนกรีต (Pile Cap) ทะลุผ่านชั้นดินอ่อนชั้นบน ลงไปยัง ชั้นดินแข็งดานหรือชั้นทรายแน่น (Bearing Layer) โดยตรง (End Bearing Pile) หรือใช้อาศัยแรงเสียดทานรอบผิวเสาเข็ม (Skin Friction)
- พื้นที่ที่จำเป็นต้องใช้: พื้นที่ที่มีชั้นดินเหนียวอ่อนหนา เช่น กรุงเทพฯ ปริมณฑล ภาคกลางตอนล่าง พื้นที่ราบลุ่มแม่น้ำ พื้นที่ชายฝั่งทะเล และพื้นที่ดินถมใหม่
- ยกระดับงานคุณภาพสูงด้วย “เสาเข็มสปันไมโครไพล์ (Spun Micropile)”:
- ความแข็งแกร่งระดับ 10 เท่า: ผลิตด้วยเทคโนโลยีอัดแรงปั่นเหวี่ยงความเร็วสูง (Spun Technology) จากประเทศเยอรมนี เนื้อคอนกรีตอัดแน่น ไร้โพรงอากาศ แข็งแกร่งกว่าไมโครไพล์หล่อทั่วไปถึง 10 เท่า ผ่านการรับรองมาตรฐาน มอก. 397-2562 และ SCG Endorsed Brand โดยมีค่ากำลังอัดคอนกรีตไม่น้อยกว่า 350 KSC (Cylinder) / 400 KSC (Cube)
- ลดแรงสั่นสะเทือนขณะตอก: ดีไซน์ รูกลมกลวงตรงกลาง ช่วยระบายดินขณะตอก ลดแรงดันดินและแรงสั่นสะเทือน สามารถตอกชิดผนังบ้านเดิมหรือกระจกได้ในระยะอย่างน้อย 50 เซนติเมตร โดยไม่ทำให้โครงสร้างเดิมแตกร้าว
- ตอกลึกถึงชั้นดินดานจริง: สามารถตอกต่อความยาวลงไปจนถึงชั้นดินแข็งดานจริง (Safe Load 20–50 ตัน/ต้น) ติดตั้งระบบแห้ง ไร้โคลนเลอะเทอะ
2.3 ฐานรากสำเร็จรูป (Prefabricated Foundation / Precast Footing)
เป็นฐานรากคอนกรีตเสริมเหล็กที่หล่อและขึ้นรูปสำเร็จมาจากโรงงาน มีการควบคุมกำลังอัดคอนกรีตและการจัดวางเหล็กเสริมตามมาตรฐานวิศวกรรม นำมาติดตั้งและยึดต่อกับหัวเสาเข็มหน้างานด้วยวัสดุเชื่อมประสานชนิดไม่หดตัว (Non-shrink Grout) ช่วยเพิ่มความเร็วในการก่อสร้างและลดขั้นตอนงานไม้แบบหน้างาน
3. การออกแบบและการเลือกใช้ฐานราก
การออกแบบและเลือกประเภทฐานรากทางวิศวกรรมโครงสร้าง จะพิจารณาจากปัจจัยหลักดังนี้:
- สภาพชั้นดินเฉพาะพื้นที่ (Soil Conditions):
- ชั้นดินแข็งตื้น (ดินลูกรังอัดแน่น/ดินดาน/หินผุ): สามารถเลือกใช้ ฐานรากแผ่ ได้อย่างประหยัดและมั่นคง
- ชั้นดินเหนียวอ่อนหนา (กทม. ปริมณฑล ภาคกลาง): จำเป็นต้องใช้ ฐานรากเสาเข็ม เพื่อถ่ายน้ำหนักลงสู่ชั้นดินดานจริง
- น้ำหนักบรรทุกของอาคาร (Building Load): คำนวณน้ำหนักตัวอาคาร (Dead Load) และน้ำหนักใช้งาน (Live Load) เพื่อกำหนดขนาดหน้าตัด ความหนาของฐานราก และจำนวนเสาเข็มใต้ฐานราก
- ข้อกำหนดตามกฎหมายและมาตรฐานวิศวกรรม (กฎกระทรวง พ.ศ. 2566):
- ฐานรากแผ่ต้องวางอยู่บนชั้นดินเดิมที่ไร้อินทรีย์สาร ความหนาฐานรากต้องไม่น้อยกว่า 0.20 เมตร และมีระดับความลึกฝังในดินไม่น้อยกว่า 1.00 เมตร (ยกเว้นวางบนชั้นหิน)
- ระยะหุ้มคอนกรีต (Concrete Covering) สำหรับเหล็กเสริมในฐานรากที่สัมผัสดินโดยตรง ต้องไม่น้อยกว่า 5.0 – 7.5 เซนติเมตร เพื่อป้องกันน้ำและความชื้นใต้ดินซึมเข้าทำลายเหล็กเสริมจนเกิดสนิม
- การเจาะสำรวจชั้นดิน (Soil Boring Test): เพื่อทราบค่ากำลังรับน้ำหนักปลอดภัยของดิน (Safe Soil Bearing Capacity) และระดับความลึกของชั้นดินแข็งดานที่แน่นอน ช่วยให้การออกแบบฐานรากมีความแม่นยำ ปลอดภัย และคุ้มค่าที่สุด
สรุปท้ายบทความ
- ความสำคัญของฐานราก: ฐานรากเป็นโครงสร้างรับน้ำหนักชั้นล่างสุด การเลือกและออกแบบประเภทฐานรากให้ถูกต้องตามสภาพดินถือเป็นปัจจัยสำคัญที่สุดในการป้องกันบ้านและอาคารทรุดเอียง
- การเลือกใช้งาน: ฐานรากแผ่ใช้กับพื้นที่ดินแข็งระดับตื้น ฐานรากเสาเข็มจำเป็นสำหรับพื้นที่ดินอ่อน และสำหรับงานที่เน้นคุณภาพสูงสุด แนะนำพิจารณา เสาเข็มสปันไมโครไพล์ มาตรฐาน มอก. 397-2562 และ SCG Endorsed Brand ที่รับน้ำหนักได้สูง 20–50 ตัน/ต้น และมีแรงสั่นสะเทือนต่ำ
- ออกแบบฐานรากฟรีสำหรับงานบ้าน: สำหรับเจ้าของบ้านที่กำลังวางแผนสร้างบ้านใหม่หรือต่อเติม งานบ้าน “TPN ภูมิสยาม” มีบริการออกแบบฐานรากและวางผังจุดตอกเสาเข็มให้ฟรี โดยทีมวิศวกรวิชาชีพ เพื่อคำนวณกำลังรับน้ำหนักและวางตำแหน่งฐานรากให้ถูกต้องปลอดภัยตามหลักวิศวกรรม
- ช่องทางปรึกษาฟรี: หากท่านต้องการประเมินแบบแปลน คำนวณจำนวนจุดตอกเสาเข็ม หรือขอรับบริการออกแบบฐานรากฟรี แนะนำปรึกษาฟรีที่ไลน์ @bhumisiam
🏗️ หากท่านมีแบบแปลนบ้าน สภาพพื้นที่หน้างาน หรือประเภทสิ่งปลูกสร้างที่ต้องการประเมินการเลือกใช้ฐานรากเบื้องต้น สามารถแจ้งรายละเอียดเข้ามาได้เลยนะครับ!

