ฐานรากแผ่ การออกแบบและการเลือกใช้?

3811-micropile

3811 ฐานรากแผ่ การออกแบบและการเลือกใช้?

การออกแบบและการเลือกใช้ฐานรากแผ่ (Shallow Foundation / Spread Footing) ถือเป็นหนึ่งในหัวข้อสำคัญทางวิศวกรรมปฐพีและโครงสร้าง เนื่องจากฐานรากทำหน้าที่รองรับน้ำหนักทั้งหมดของอาคารแล้วถ่ายลงสู่ชั้นดินใต้ฐานรากโดยตรง หากการวิเคราะห์ สภาพชั้นดิน การคำนวณออกแบบ หรือการเลือกชนิดของฐานรากแผ่ไม่ถูกต้อง เหมาะสม อาจนำไปสู่ปัญหาการทรุดตัวเอียง รอยแตกร้าวที่โครงสร้าง หรือการวิบัติของอาคารในระยะยาวได้ครับ


1. ฐานรากแผ่คืออะไร และเงื่อนไขสำคัญทางวิศวกรรม/กฎหมาย

ฐานรากแผ่ (Shallow Foundation) คือ ฐานรากที่วางอยู่บนชั้นดินระดับตื้น โดยถ่ายน้ำหนักบรรทุกลงสู่พื้นดินใต้ฐานรากโดยตรงโดยไม่ใช้เสาเข็ม

เงื่อนไขทางวิศวกรรมปฐพีในการใช้ฐานรากแผ่:

  1. กำลังแบกทานปลอดภัยของดิน (Allowable Bearing Capacity): ดินชั้นผิวดินต้องมีความแน่นหนาหรือแข็งแกร่งเพียงพอ สามารถรับน้ำหนักบรรทุกทั้งหมดของอาคารได้อย่างปลอดภัยโดยไม่เกิดการเฉือนวิบัติ (Shear Failure)
  2. ชนิดของชั้นดิน: ต้องเป็นชั้นดินเดิมตามธรรมชาติที่มีความหนาแน่นสูง เช่น ชั้นดินลูกรังแน่น ชั้นกรวด ชั้นหินดาน ชั้นทรายแน่น หรือชั้นหินแข็ง
  3. การควบคุมการทรุดตัว (Settlement Control): ค่าการทรุดตัวรวม (Total Settlement) และค่าการทรุดตัวไม่เท่ากัน (Differential Settlement) ต้องอยู่ในเกณฑ์มาตรฐานที่ยอมรับได้ทางวิศวกรรม

ข้อกำหนดตามกฎกระทรวง (กำหนดฐานรากของอาคารและพื้นดินที่รองรับอาคาร พ.ศ. 2566):

  • ฐานรากแผ่ต้องวางอยู่บนชั้นดินเดิมตามธรรมชาติที่ปราศจากอินทรียวัตถุสลายตัว
  • ต้องมีความหนาของคอนกรีตฐานราก ไม่น้อยกว่า 0.20 เมตร (20 เซนติเมตร)
  • ต้องฝังลึกลงไปในดินจากระดับผิวดินถึงระดับต่ำสุดของฐานราก ไม่น้อยกว่า 1.00 เมตร (ยกเว้นกรณีที่วางอยู่บนชั้นหินแข็ง)

2. หลักการและขั้นตอนการออกแบบฐานรากแผ่

การออกแบบฐานรากแผ่ทางวิศวกรรมโครงสร้างและปฐพีประกอบด้วยขั้นตอนสำคัญ ดังนี้:

ขั้นตอนที่ 1: การสำรวจและประเมินกำลังแบกทานของดิน (Soil Investigation & Bearing Capacity)

  • ทำการเจาะสำรวจชั้นดิน (Soil Boring Test) หรือทำการทดสอบการรับน้ำหนักของดิน (Plate Bearing Test)
  • คำนวณหา Ultimate Bearing Capacity (Qult) จากทฤษฎีทางปฐพีวิศวกรรม (เช่น Terzaghi หรือ Meyerhof)
  • คำนวณหา Allowable Bearing Capacity (Qall) โดยประยุกต์ใช้อัตราส่วนความปลอดภัย (Factor of Safety – FS) ไม่น้อยกว่า 3.0 สำหรับฐานรากแผ่

ขั้นตอนที่ 2: การคำนวณขนาดพื้นที่ฐานราก (Foundation Sizing)

  • คำนวณพื้นที่ฐานรากที่ต้องการ A จากสูตร:

         พื้นที่ฐานราก (A) = น้ำหนักบรรทุกลงเสา P / กำลังแบกทานปลอดภัยของดิน Qa

  • กำหนดรูปทรงของฐานราก (สี่เหลี่ยมจัตุรัส สี่เหลี่ยมผืนผ้า หรือแผ่ผืนใหญ่) ให้จุดศูนย์กลางมวลของน้ำหนักบรรทุกลงตรงกับจุดศูนย์กลางพื้นที่ฐานราก เพื่อหลีกเลี่ยงการเกิดแรงดันดินไม่สม่ำเสมอ

ขั้นตอนที่ 3: การตรวจสอบแรงเช็ดเฉือนคอนกรีต (Shear Failure Checks)

  • แรงเช็ดเฉือนเจาะทะลุ (Punching Shear / Two-Way Shear): ตรวจสอบกำลังของคอนกรีตฐานรากบริเวณรอบเสาที่ระยะ d/2 (เมื่อ d) คือความลึกประสิทธิผลของฐานราก) เพื่อป้องกันไม่ให้เสาเจาะทะลุฐานราก
  • แรงเช็ดเฉือนแบบคาน (Beam Shear / One-Way Shear): ตรวจสอบแรงเช็ดเฉือนที่ระนาบวิบัติตามแนวยาวของฐานรากที่ระยะ d จากขอบเสา

ขั้นตอนที่ 4: การออกแบบปริมาณและตำแหน่งเหล็กเสริม (Reinforcing Steel Design)

  • คำนวณโมเมนต์ดัดสูงสุด (Maximum Bending Moment) ที่เกิดขึ้นที่หน้าตัดวิบัติ (ขอบเสา)
  • กำหนดปริมาณเหล็กเสริมรับแรงดัด (Flexural Reinforcement) โดยวางตะแกรงเหล็กเสริมไว้ที่ ด้านล่างของฐานราก (เนื่องจากแรงดันดินด้านล่างทำให้ฐานรากเกิดโมเมนต์ดัดดัดขึ้นด้านบน)
  • ระยะคอนกรีตหุ้มเหล็ก (Concrete Covering) สำหรับฐานรากที่สัมผัสกับดินโดยตรง ต้องไม่น้อยกว่า 7.5 เซนติเมตร เพื่อป้องกันสนิมในเหล็กเสริม

ขั้นตอนที่ 5: การตรวจสอบผลกระทบจากระดับน้ำใต้ดินและความคงทน

  • หากระดับน้ำใต้ดินอยู่สูงกว่าหรือใกล้เคียงกับระดับฐานราก กำลังแบกทานของดินจะลดลงเกือบครึ่งหนึ่งเนื่องจากแรงลอยตัว (Buoyancy Effect) จึงต้องนำระดับน้ำใต้ดินมาคำนวณลดทอนกำลังแบกทานดินเสมอ

3. ชนิดของฐานรากแผ่และการเลือกใช้งาน

การเลือกประเภทของฐานรากแผ่ให้เหมาะสมกับสภาพหน้างาน ถือเป็นหัวใจสำคัญในการกระจายน้ำหนักลงสู่ดิน:

                          [ ประเภทของฐานรากแผ่ ]
                                     │
   ┌──────────┬──────────┼──────────┬─────────┐
   ▼                      ▼                    ▼                       ▼                   ▼
[ ฐานรากเดี่ยว ] [ ฐานรากร่วม ] [ ฐานรากต่อเนื่อง ] [ ฐานรากตีนเป็ด ] [ ฐานรากแพ ]
 (Isolated)      (Combined)      (Continuous)       (Strap)         (Mat/Raft)

3.1 ฐานรากแผ่เดี่ยว (Isolated Footing / Pad Footing)

  • ลักษณะ: เป็นฐานรากคอนกรีตเสริมเหล็กที่รองรับน้ำหนักเสาเพียงต้นเดียว รูปทรงสี่เหลี่ยมจัตุรัสหรือสี่เหลี่ยมผืนผ้า
  • การเลือกใช้: นิยมใช้มากที่สุดในงานอาคารทั่วไปที่เสาแต่ละต้นมีระยะห่างสม่ำเสมอ และน้ำหนักลงเสาใกล้เคียงกัน บนสภาพดินที่แข็งแกร่ง

3.2 ฐานรากแผ่ร่วม (Combined Footing)

  • ลักษณะ: เป็นฐานรากแผ่ผืนเดียวที่ออกแบบให้รองรับเสาตั้งแต่ 2 ต้นขึ้นไป
  • การเลือกใช้: เหมาะสำหรับกรณีที่ตำแหน่งเสา 2 ต้นอยู่ชิดกันมากจนพื้นที่ฐานรากเดี่ยวซ้อนทับกัน หรือเสาต้นริมรับน้ำหนักต่างจากเสาต้นในอย่างมาก สามารถออกแบบเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าหรือสี่เหลี่ยมคางหมูเพื่อถ่ายน้ำหนักได้สมดุล

3.3 ฐานรากแผ่ต่อเนื่อง (Continuous Footing / Strip Footing / Wall Footing)

  • ลักษณะ: เป็นฐานรากคอนกรีตทอดยาวเป็นแถบต่อเนื่องตามแนวโครงสร้าง
  • การเลือกใช้: เหมาะสำหรับรับน้ำหนักกำแพงรับน้ำหนัก (Load-Bearing Wall), ผนังปูนก่ออิฐรับแรง, กำแพงกันดิน (Retaining Wall) หรือเสาอาคารที่ตั้งเรียงชิดกันเป็นแนวยาว

3.4 ฐานรากคานยึดรั้ง / ฐานรากตีนเป็ด (Strap Footing / Cantilever Footing)

  • ลักษณะ: ประกอบด้วยฐานรากเสาต้นริม (เยื้องศูนย์ชิดแนวเขตที่ดิน) เชื่อมต่อกับฐานรากเสาต้นถัดไปด้านในด้วย คานยึดรั้งแข็งแรง (Strap Beam)
  • การเลือกใช้: เหมาะสำหรับเสาอาคารที่ตั้งอยู่ชิดแนวเขตที่ดินข้างเคียง ไม่สามารถขยายฐานรากออกไปนอกเขตที่ดินได้ คานยึดรั้งจะช่วยยึดและถ่ายเทโมเมนต์เยื้องศูนย์ ป้องกันไม่ให้ฐานรากริมรั้วเกิดการหมุนหรือเอียงตัว

3.5 ฐานรากแพ / ฐานรากผืนใหญ่ (Mat Footing / Raft Foundation)

  • ลักษณะ: เป็นแผ่นคอนกรีตเสริมเหล็กขนาดใหญ่แผ่นเดียวที่วางครอบคลุมพื้นที่ใต้ตัวอาคารทั้งหมด รองรับน้ำหนักจากเสาและกำแพงทุกต้นพร้อมกัน
  • การเลือกใช้: เหมาะกับอาคารที่มีน้ำหนักบรรทุกสูง อาคารที่มีเสาชิดกันมาก หรือพื้นที่ที่มีกำลังรับน้ำหนักของดินปานกลางถึงค่อนข้างต่ำ ช่วยกระจายแรงดันลงสู่พื้นดินเป็นผืนเดียว และป้องกันปัญหาการทรุดตัวไม่เท่ากันได้อย่างยอดเยี่ยม

4. ข้อควรระวัง: เมื่อไหร่ที่ห้ามใช้ฐานรากแผ่ และควรเปลี่ยนไปใช้ “ฐานรากเสาเข็ม”?

หากพิกัดหน้างานก่อสร้างเป็น พื้นที่ดินเหนียวอ่อน (Soft Clay), ดินโคลนเลน, พื้นที่ลุ่มน้ำ หรือพื้นที่ดินถมใหม่ ที่ยังไม่อัดแน่นตามธรรมชาติ ดินผิวดินจะไม่สามารถรับน้ำหนักอาคารได้ การใช้ฐานรากแผ่ในพื้นที่เหล่านี้จะทำให้อาคารเกิดการทรุดตัวอย่างรุนแรงและแตกร้าว

ทางออกทางวิศวกรรม: จำเป็นต้องเปลี่ยนไปใช้ ฐานรากเสาเข็ม (Pile Foundation) เพื่อถ่ายน้ำหนักผ่านชั้นดินอ่อนลงไปวางบนชั้นดินแข็งดาน (Bearing Layer)

สำหรับงานสร้างบ้านใหม่และการต่อเติมบ้านที่ต้องการ คุณภาพสูงสุด ปลอดภัย ไม่ทรุด ไม่ร้าว แนะนำพิจารณาเลือกใช้ “เสาเข็มสปันไมโครไพล์ TPN ภูมิสยาม”:

  • การันตีมาตรฐาน มอก. 397-2562 เป็นรายแรกในประเทศไทย และได้รับการรับรอง SCG Endorsed Brand
  • นวัตกรรมปั่นเหวี่ยง (Centrifugal Spun) คอนกรีตหนาแน่นสูง แกร่งกว่าเสาเข็มทั่วไป 10 เท่า
  • มีรูกลวงตรงกลาง ช่วยระบายมวลดินขณะตอก ลดแรงดันดินและลดแรงสั่นสะเทือนลงได้มากกว่าเสาเข็มทั่วไปถึง 10 เท่า ตอกชิดอาคารเดิมได้อย่างปลอดภัย
  • เข้าทำงานในพื้นที่แคบได้ดีเยี่ยม ปั้นจั่นขนาดเล็กผ่านทางเข้าแคบกว้างเพียง 1 เมตรได้สะดวก
  • ตอกลงลึกถึงชั้นดินแข็งดานจริง พร้อมเช็กค่า Last 10 Blows ยืนยันการรับน้ำหนักปลอดภัยถาวร

“TPN ภูมิสยาม” ออกแบบฐานรากให้ฟรีสำหรับงานบ้าน

หากคุณกำลังวางแผนสร้างบ้านใหม่ ต่อเติมอาคาร หรือต้องการตรวจสอบประเมินความเหมาะสมของระบบฐานราก ทาง “TPN ภูมิสยาม” มีบริการออกแบบโครงสร้างฐานรากสำหรับงานบ้านให้ฟรี! โดยทีมวิศวกรโยธามืออาชีพ เพื่อให้รากฐานบ้านของคุณมีความมั่นคง แข็งแรง ปลอดภัย และถูกต้องตามหลักวิศวกรรมปฐพีสูงสุด

แนะนำปรึกษาฟรีที่ไลน์ @bhumisiam ได้ตลอดเวลาเลยครับ


สรุปท้ายบทความ

การออกแบบและการเลือกใช้ฐานรากแผ่ (Shallow Foundation) ต้องพิจารณาจากกำลังแบกทานของดิน (Allowable Bearing Capacity) และลักษณะโครงสร้างเป็นหลัก โดยต้องปฏิบัติตามกฎกระทรวงปี 2566 (ฝังลึกไม่น้อยกว่า 1.00 เมตร และคอนกรีตหนาไม่น้อยกว่า 0.20 เมตร) สำหรับประเภทของฐานรากแผ่มีให้เลือก 5 ชนิด ได้แก่ ฐานรากเดี่ยว (เสาเดี่ยวทั่วไป), ฐานรากร่วม (เสาชิดกัน), ฐานรากต่อเนื่อง (กำแพงรับน้ำหนัก), ฐานรากคานยึดรั้ง/ตีนเป็ด (เสาชิดเขตดิน) และฐานรากแพ (กระจายน้ำหนักทั้งผืน) ทั้งนี้ ฐานรากแผ่จะใช้ได้เฉพาะในพื้นที่ชั้นดินแข็งหรือดินลูกรังแน่นตื้นเท่านั้น หากเป็นพื้นที่ดินเหนียวอ่อนจำเป็นต้องใช้ฐานรากเสาเข็มตอกลงลึกถึงชั้นดินแข็งดาน และหากต้องการความมั่นคงปลอดภัยสูงสุดในการสร้างหรือต่อเติมบ้าน “TPN ภูมิสยาม” พร้อมให้บริการออกแบบฐานรากสำหรับงานบ้านฟรี แนะนำปรึกษาผู้เชี่ยวชาญได้ที่ไลน์ @bhumisiam เพื่อรากฐานที่แข็งแรง มั่นคง และปลอดภัยถาวรครับ


💡 หากคุณมีแบบแปลนบ้าน ค่ากำลังรับน้ำหนักดินจากผลสำรวจ หรืออยากประเมินระบบฐานรากเบื้องต้น สามารถแจ้งรายละเอียดเข้ามาให้ทีมวิศวกรช่วยประเมินให้ได้เลยนะครับ

3811-micropile