3802 ชนิดของฐานรากฐานแผ่ และการเลือกใช้?
ฐานรากแผ่ (Shallow Foundation / Spread Footing) คือ ฐานรากที่ทำหน้าที่ถ่ายน้ำหนักบรรทุกจากโครงสร้างส่วนบน (เช่น เสา คาน และผนัง) ลงสู่ชั้นดินรองรับใต้ฐานรากโดยตรงโดยไม่ใช้เสาเข็ม การเลือกระบบฐานรากแผ่และการเลือกประเภทของฐานรากแผ่ให้เหมาะสม ถือเป็นหัวใจสำคัญทางวิศวกรรมปฐพีที่จะช่วยให้อาคารมีความมั่นคง ปลอดภัย ไม่เกิดการทรุดตัวเอียงหรือแตกร้าวในอนาคต
1. ฐานรากแผ่คืออะไร และมีเงื่อนไขการใช้งานอย่างไร?
การเลือกใช้ฐานรากแผ่ต้องอยู่ภายใต้เงื่อนไขทางวิศวกรรมและข้อกำหนดตามกฎหมายควบคุมอาคารอย่างเคร่งครัด ดังนี้:
- ลักษณะชั้นดินรองรับ: ต้องวางอยู่บนชั้นดินที่มีความแน่นหนาหรือมีความแข็งแกร่งสูงในระดับตื้น เช่น ชั้นดินลูกรังแน่น ชั้นกรวด ชั้นหินดาน ชั้นทรายแน่น หรือชั้นหินแข็ง
- กำลังแบกทานของดิน (Allowable Bearing Capacity): กำลังรับน้ำหนักปลอดภัยของผิวดินต้องมีค่าเพียงพอที่จะรับน้ำหนักอาคารทั้งหมดได้โดยไม่เกิดการวิบัติจากการเฉือน (Shear Failure)
- ข้อกำหนดทางกฎหมาย (กฎกระทรวง พ.ศ. 2566): ฐานรากแผ่ต้องวางอยู่บนชั้นดินเดิมตามธรรมชาติที่ไม่มีอินทรียวัตถุสลายตัว มีความหนาของคอนกรีตฐานรากไม่น้อยกว่า 0.20 เมตร และต้องฝังลึกลงไปในดินจากระดับผิวดินถึงระดับต่ำสุดของฐานรากไม่น้อยกว่า 1.00 เมตร (เว้นแต่กรณีวางอยู่บนชั้นหิน)
- ข้อห้ามสำคัญ: ห้ามใช้ฐานรากแผ่ในพื้นที่ชั้นดินเหนียวอ่อน ดินโคลนเลน หรือพื้นที่ลุ่มน้ำทับถมหนาแน่น (เช่น กรุงเทพฯ และปริมณฑล) โดยเด็ดขาด เพราะจะทำให้อาคารเกิดการทรุดตัวเอียงและฉีกขาดรุนแรง
2. ชนิดของฐานรากแผ่และการเลือกใช้งาน (Types of Shallow Foundations)
ฐานรากแผ่แบ่งตามรูปทรงและลักษณะการกระจายน้ำหนักออกเป็น 5 ชนิดหลัก ดังนี้ครับ:
2.1 ฐานรากแผ่เดี่ยว (Isolated Footing / Pad Footing)
- ลักษณะ: เป็นฐานรากคอนกรีตเสริมเหล็กรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสหรือสี่เหลี่ยมผืนผ้าที่ทำหน้าที่รองรับน้ำหนักเสาเพียงต้นเดียว
- พฤติกรรมรับแรง: แรงดันดินใต้ฐานรากจะดันขึ้นด้านบน ทำให้ฐานรากมีพฤติกรรมแอ่นตัวคล้ายคานยื่นออกทั้งสี่ด้าน จึงจำเป็นต้องผูกตะแกรงเหล็กเสริมไว้ที่ด้านล่างของฐานราก
- การเลือกใช้: เป็นประเภทที่นิยมใช้มากที่สุดสำหรับบ้านพักอาศัย อาคารพาณิชย์ หรือโรงงานที่มีระยะห่างระหว่างเสาสม่ำเสมอ และน้ำหนักจากเสาแต่ละต้นลงสู่ฐานรากในระดับใกล้เคียงกัน
2.2 ฐานรากแผ่ร่วม (Combined Footing)
- ลักษณะ: เป็นฐานรากผืนเดียวที่ออกแบบให้รองรับเสาตั้งแต่ 2 ต้นขึ้นไป
- พฤติกรรมรับแรง: แรงดันดินจะทำให้ฐานรากแอ่นตัวบริเวณใต้เสาและโก่งตัวขึ้นที่ช่วงกลางระหว่างเสา จึงต้องมีการเสริมเหล็กตะแกรงทั้ง เหล็กบนและเหล็กล่าง
- การเลือกใช้:
- ใช้เมื่อตำแหน่งเสา 2 ต้นอยู่ชิดกันมาก จนระยะขยายของฐานรากเดี่ยวเกิดการซ้อนทับหรือเหลื่อมล้ำกัน
- ในกรณีที่เสา 2 ต้นรับน้ำหนักไม่เท่ากัน สามารถออกแบบเป็นรูป สี่เหลี่ยมคางหมู (Trapezoidal Combined Footing) เพื่อให้จุดศูนย์กลางมวลของน้ำหนักลงตรงกับจุดศูนย์กลางพื้นที่ฐานราก กระจายแรงดันดินได้สม่ำเสมอ
2.3 ฐานรากแผ่ต่อเนื่อง (Continuous Footing / Strip Footing / Wall Footing)
- ลักษณะ: เป็นฐานรากคอนกรีตทอดยาวเป็นแถบต่อเนื่องตามแนวโครงสร้าง
- พฤติกรรมรับแรง: ทำหน้าที่รับน้ำหนักบรรทุกที่ลงมาเป็นแนวยาว แล้วกระจายลงสู่พื้นดินตลอดแนวก่อสร้าง
- การเลือกใช้: เหมาะสำหรับโครงสร้างกำแพงรับน้ำหนัก (Load-Bearing Wall), ผนังปูนก่ออิฐรับแรง, กำแพงกันดิน (Retaining Wall) หรือใช้ใต้แนวเสาที่ตั้งเรียงชิดกันเป็นแนวยาว
2.4 ฐานรากคานยึดรั้ง / ฐานรากตีนเป็ด (Strap Footing / Cantilever Footing)
- ลักษณะ: ประกอบด้วยฐานรากเสาต้นริม (ซึ่งมักวางเสาเยื้องศูนย์ชิดแนวเขตที่ดิน) เชื่อมต่อเข้ากับฐานรากเสาต้นถัดไปด้านในด้วย คานยึดรั้งแข็งแรง (Strap Beam)
- พฤติกรรมรับแรง: คานยึดรั้งจะทำหน้าที่ดึงและถ่ายเทโมเมนต์ดัดจากการรับน้ำหนักเยื้องศูนย์ ป้องกันไม่ให้ฐานรากริมรั้วเกิดการหมุน พลิกตัว หรือเอียง
- การเลือกใช้: เหมาะสำหรับเสาอาคารที่ตั้งอยู่ชิดแนวเขตที่ดินข้างเคียง ซึ่งไม่สามารถขยายฐานรากแผ่ออกไปนอกเขตที่ดินได้
2.5 ฐานรากแพ / ฐานรากผืนใหญ่ (Mat Footing / Raft Foundation)
- ลักษณะ: เป็นแผ่นคอนกรีตเสริมเหล็กขนาดใหญ่แผ่นเดียวที่วางครอบคลุมพื้นที่ใต้ตัวอาคารทั้งหมด
- พฤติกรรมรับแรง: ทำหน้าที่รับน้ำหนักจากเสาและกำแพงทุกต้น แล้วกระจายน้ำหนักลงสู่พื้นดินพร้อมกันทั้งผืน เปรียบเสมือนการวางอาคารทั้งหลังไว้บนแพ
- การเลือกใช้: เหมาะกับอาคารที่มีน้ำหนักบรรทุกสูง อาคารที่มีเสาชิดกันมาก หรือพื้นที่ที่มีกำลังรับน้ำหนักของดินปานกลางถึงค่อนข้างต่ำ ช่วยลดแรงดันต่อหน่วยพื้นที่และป้องกันปัญหา การทรุดตัวไม่เท่ากัน (Differential Settlement) ได้ดีเยี่ยม
3. ข้อพิจารณาสำคัญทางวิศวกรรมในการเลือกระบบฐานราก
- ต้องเจาะสำรวจชั้นดิน (Soil Boring Test): การเลือกประเภทฐานรากที่ถูกต้อง จะต้องผ่านการวิเคราะห์รายงานสภาพชั้นดิน คำนวณค่ากำลังแบกทานของดิน และกำหนดค่าความปลอดภัย (Factor of Safety) ไม่น้อยกว่า 3.0 สำหรับฐานรากแผ่
- ตรวจสอบระดับน้ำใต้ดิน: ระดับน้ำใต้ดินที่สูงอาจทำให้กำลังแบกทานของดินลดลง และเสี่ยงต่อการเกิดสนิมในเหล็กเสริม
- เมื่อไหร่ที่ต้องเปลี่ยนจากฐานรากแผ่เป็น “ฐานรากเสาเข็ม”?
- หากพื้นที่ก่อสร้างเป็น ดินเหนียวอ่อน ดินถมใหม่ ดินโคลน หรือพื้นที่ลุ่มน้ำ ดินผิวดินจะไม่สามารถรับน้ำหนักได้
- จำเป็นต้องเปลี่ยนไปใช้ ฐานรากเสาเข็ม (Pile Foundation) เพื่อถ่ายน้ำหนักลงสู่ชั้นดินแข็งดานด้านล่าง โดยเฉพาะการเลือกใช้ เสาเข็มสปันไมโครไพล์ (Spun Micro Pile) จาก TPN ภูมิสยาม ที่มีรูกลวงตรงกลาง ลดแรงสั่นสะเทือนขณะตอก ไม่กระทบอาคารข้างเคียง และตอกต่อเชื่อมลงลึกถึงชั้นดินแข็งดานจริง
“TPN ภูมิสยาม” ออกแบบฐานรากให้ฟรีสำหรับงานบ้าน
หากคุณกำลังวางแผนสร้างบ้านใหม่ ต่อเติมอาคาร หรือต้องการตรวจสอบความเหมาะสมของระบบฐานราก ทาง “TPN ภูมิสยาม” มีบริการออกแบบโครงสร้างฐานรากสำหรับงานบ้านให้ฟรี! โดยทีมวิศวกรโยธามืออาชีพ เพื่อให้รากฐานบ้านของคุณมีความแข็งแรง ปลอดภัย และถูกต้องตามหลักวิศวกรรมปฐพีสูงสุด
แนะนำปรึกษาฟรีที่ไลน์ @bhumisiam ได้ตลอดเวลาเลยครับ
สรุปท้ายบทความ
การเลือกประเภทของฐานรากแผ่ (Shallow Foundation) ต้องพิจารณาให้เหมาะสมกับลักษณะโครงสร้างและตำแหน่งของเสา โดยฐานรากแผ่เดี่ยวเหมาะกับเสาเดี่ยวทั่วไป, ฐานรากแผ่ร่วมเหมาะกับเสาชิดกัน, ฐานรากแผ่ต่อเนื่องเหมาะกับกำแพงรับน้ำหนัก, ฐานรากคานยึดรั้ง (ตีนเป็ด) เหมาะกับเสาชิดเขตที่ดิน และฐานรากแพเหมาะกับอาคารที่ต้องการกระจายน้ำหนักทั้งผืน ทั้งนี้ ฐานรากแผ่จะใช้ได้เฉพาะในพื้นที่ชั้นดินแข็งหรือดินลูกรังแน่นตื้นเท่านั้น หากเป็นพื้นที่ดินอ่อนจำเป็นต้องใช้ฐานรากเสาเข็ม และหากต้องการความมั่นคงปลอดภัยสูงสุดในการสร้างหรือต่อเติมบ้าน “TPN ภูมิสยาม” พร้อมให้บริการออกแบบฐานรากสำหรับงานบ้านฟรี แนะนำปรึกษาผู้เชี่ยวชาญได้ที่ไลน์ @bhumisiam เพื่อรากฐานที่มั่นคงและปลอดภัยถาวรครับ


